kolaytercih/src/lib/uyum-puani.ts

/**
 * Uyum puanı — adayın söylediklerinin (öncelik çipleri, özel kontenjan durumu,
 * danışman profilindeki kampüs ve ev ili) havuzdaki her programa kodla
 * verdiği 0-1 arası puan ve "öne çıkan" veri cümleleri. Yapay zekâ puanlamaz;
 * havuz bu puana göre sıralanır (rapor-havuzu.ts), gerekçeler bu cümlelerden
 * beslenir (ai/rapor.ts), danışman araçları aynı cümleleri döner (araclar.ts).
 *
 * İlkeler (25 Eyl araştırması §4, 6 Eki 2026 kararı):
 * - Sert filtre DEĞİL: havuzu daraltmaz, dilimi (hayal/dengeli/güvenli)
 *   değiştirmez; yalnız sırayı yönlendirir.
 * - Verisi olmayan program cezalandırılmaz: boyut 0,5 (nötr) sayılır ve o
 *   boyut için "öne çıkan" yazılmaz.
 * - Her boyut yılı belli bir kaynağa bağlıdır (güncellik kuralı): TÜİK 2025,
 *   URAP 2025-2026, YÖK İstatistik 2025-2026, YÖK Atlas kılavuz yılı.
 * - "Kolay yerleşme" puan boyutu değildir: liste iskeletini değiştirir
 *   (rapor-havuzu.ts `idealHedef`).
 * - Deterministik: aynı girdi her zaman aynı puan. Ölçüt yoksa hiç çağrılmaz
 *   (`uyumBaglamiVar` false) — eval `beklenen` değerleri değişmez.
 *
 * server-only guard'ı bilinçli yok: scripts/eval ve tadimlik-uret düz tsx
 * altında rapor-havuzu üzerinden import eder. katalog.ts (server-only)
 * import EDİLMEZ; üniversite slug'ı lib/slug.ts `uniSayfaSlug` ile türer.
 */
import { kontenjanTurleriGetirToplu } from "./db";
import type { DanismanProfili } from "./danisman-profil";
import {
  BOLUM_ISTIHDAM,
  BOLUM_ISTIHDAM_YIL,
  ISTIHDAM_ORTALAMA,
  type IstihdamDuzeyi,
  type KazancGrubu,
} from "./bolum-istihdam";
import { illerArasiKm } from "./mesafe";
import {
  OZEL_DURUM_KONTENJAN_ADI,
  OZEL_DURUM_KONTENJAN_ALANI,
  adayDurumu,
  type OzelDurum,
} from "./ozel-durum";
import { programOzellikleriGetir, type ProgramOzellik } from "./program-ozellik";
import { bolumSayfaSlug, uniSayfaSlug } from "./slug";
import { URAP_DONEM, URAP_TOPLAM, urapSirasiBul } from "./urap-siralama";
import { YOK_ISTATISTIK, YOK_ISTATISTIK_DONEM, uniIstatistikBul } from "./yok-istatistik";
import type { RaporParams } from "@/features/rapor/types/rapor";
import type { KontenjanTurleri, Program } from "@/types/yokatlas";

export type UyumBaglami = {
  /** Adayın başarı sırası (yakınlık hesabı rapor-havuzu'nda). */
  sira: number;
  /** Sihirbaz öncelik çipleri (ONCELIKLER adları). */
  oncelikler: readonly string[];
  /** Etkin özel kontenjan durumu (sihirbaz ∪ danışman profili). */
  ozelDurum: readonly OzelDurum[];
  profil?: DanismanProfili;
  /** Sihirbazda il seçildiyse ev iline uzaklık puanlanmaz (il seçimi daha açık). */
  sihirbazIlVar: boolean;
};

export type UyumSonucu = {
  /** 0-1; boyutların ağırlıklı ortalaması. */
  puan: number;
  /** En fazla 3 kısa cümle, öğrenci dili, sayı + kaynak. Gerekçede meşru sayı kaynağı. */
  oneCikan: string[];
};

/** Puan boyutu olan öncelikler (Kolay yerleşme iskeleti değiştirir, puanlamaz). */
const PUANLANAN_ONCELIKLER = new Set([
  "İş bulma kolaylığı",
  "Yüksek maaş potansiyeli",
  "Akademik kariyer",
  "Prestijli üniversite",
]);

const ONE_CIKAN_UST = 3;
/** Bir boyutun "öne çıkan" cümle yazabilmesi için alt sınır (ortalama üstü). */
const ONE_CIKAN_ESIK = 0.6;
const NOTR = 0.5;

const KAZANC_PUANI: Record<KazancGrubu, number> = {
  "Çok düşük": 0,
  Düşük: 0.25,
  Orta: 0.5,
  Yüksek: 0.75,
  "Çok yüksek": 1,
};

/** Ağırlıklar: seçili öncelik 1; özel durum 1; profil boyutları 0,5. */
const AGIRLIK = { oncelik: 1, ozelDurum: 1, kampus: 0.5, mesafe: 0.5 } as const;

/** İstihdam %'si ortalamanın ±20 puanı içinde 0-1'e açılır. */
const ISTIHDAM_GENISLIK = 20;
/** Uzaklık: 0 km → 1, bu km ve ötesi → 0. */
const MESAFE_UST_KM = 1000;

const sayi = (n: number) => n.toLocaleString("tr-TR");
const clamp01 = (x: number) => Math.min(1, Math.max(0, x));

/** YÖK İstatistik örgün öğrenci sayısının medyanı — "sakin / kalabalık" kıyas çizgisi. */
const OGRENCI_MEDYANI = (() => {
  const sayilar = Object.values(YOK_ISTATISTIK)
    .map((i) => i.ogrenci)
    .filter((n) => n > 0)
    .sort((a, b) => a - b);
  return sayilar.length ? sayilar[Math.floor(sayilar.length / 2)] : 0;
})();

export function uyumBaglami(params: RaporParams, profil?: DanismanProfili): UyumBaglami {
  return {
    sira: params.sira,
    oncelikler: params.oncelikler ?? [],
    ozelDurum: adayDurumu(params, profil),
    profil,
    sihirbazIlVar: (params.iller?.length ?? 0) > 0 || Boolean(params.il),
  };
}

/** En az bir puan boyutu var mı; yoksa havuz sıralanmaz, satırlara "öne çıkan" yazılmaz. */
export function uyumBaglamiVar(b: UyumBaglami): boolean {
  if (b.oncelikler.some((o) => PUANLANAN_ONCELIKLER.has(o))) return true;
  if (b.ozelDurum.length > 0) return true;
  if (b.profil?.kampus === "sakin" || b.profil?.kampus === "kalabalik") return true;
  return mesafePuanlanir(b);
}

function mesafePuanlanir(b: UyumBaglami): boolean {
  return Boolean(b.profil?.evIl) && !b.profil?.maxKm && !b.sihirbazIlVar;
}

type Boyut = { agirlik: number; puan: number; oneCikan?: string };

/**
 * Havuzdaki programların uyum puanı ve öne çıkan cümleleri. Veri tek seferde
 * toplu okunur (program_ozellik, kontenjan türleri); URAP / YÖK İstatistik /
 * TÜİK bellekte. Ölçüt yoksa boş Map (çağıran `uyumBaglamiVar` ile atlar).
 */
export function uyumPuanla(
  programlar: readonly Program[],
  b: UyumBaglami,
): Map<string, UyumSonucu> {
  const sonuc = new Map<string, UyumSonucu>();
  if (!uyumBaglamiVar(b) || programlar.length === 0) return sonuc;

  const ids = programlar.map((p) => p.id);
  const akademik = b.oncelikler.includes("Akademik kariyer");
  const ozellikler = akademik ? programOzellikleriGetir(ids) : {};
  const kontenjanlar = b.ozelDurum.length > 0 ? kontenjanTurleriGetirToplu(ids) : {};
  // Kadro havuz içinde normalize edilir: en kalabalık kadro 1
  const kadroUst = akademik
    ? Math.max(0, ...Object.values(ozellikler).map((o) => kadro(o) ?? 0))
    : 0;

  for (const p of programlar) {
    const boyutlar: Boyut[] = [];
    const duzey: IstihdamDuzeyi = p.tur === "TYT" ? "onlisans" : "lisans";
    const istihdam = BOLUM_ISTIHDAM[duzey][bolumSayfaSlug(p.isim)];
    const uniSlug = uniSayfaSlug(p.universite);
    const urap = urapSirasiBul(uniSlug);
    const istatistik = uniIstatistikBul(uniSlug);

    for (const oncelik of b.oncelikler) {
      if (!PUANLANAN_ONCELIKLER.has(oncelik)) continue;
      boyutlar.push(oncelikBoyutu(oncelik, { istihdam, duzey, urap, ozellik: ozellikler[p.id], kadroUst }));
    }
    if (b.ozelDurum.length > 0) {
      boyutlar.push(ozelDurumBoyutu(b.ozelDurum, kontenjanlar[p.id]));
    }
    if (b.profil?.kampus === "sakin" || b.profil?.kampus === "kalabalik") {
      boyutlar.push(kampusBoyutu(b.profil.kampus, istatistik?.ogrenci ?? null));
    }
    if (mesafePuanlanir(b) && b.profil?.evIl) {
      boyutlar.push(mesafeBoyutu(b.profil.evIl, p.il));
    }

    const toplamAgirlik = boyutlar.reduce((t, x) => t + x.agirlik, 0);
    const puan = toplamAgirlik
      ? boyutlar.reduce((t, x) => t + x.agirlik * x.puan, 0) / toplamAgirlik
      : NOTR;
    const oneCikan = boyutlar
      .filter((x) => x.oneCikan && x.puan >= ONE_CIKAN_ESIK)
      .sort((x, y) => y.agirlik * y.puan - x.agirlik * x.puan)
      .slice(0, ONE_CIKAN_UST)
      .map((x) => x.oneCikan!);
    sonuc.set(p.id, { puan, oneCikan });
  }
  return sonuc;
}

function kadro(o: ProgramOzellik | undefined): number | null {
  if (!o) return null;
  const parcalar = [o.prof, o.doc].filter((x): x is number => x != null);
  return parcalar.length ? parcalar.reduce((a, c) => a + c, 0) : null;
}

function oncelikBoyutu(
  oncelik: string,
  v: {
    istihdam: { istihdam: number | null; isBulmaAy: number | null; kazanc: KazancGrubu | null } | undefined;
    duzey: IstihdamDuzeyi;
    urap: { sira: number } | null;
    ozellik: ProgramOzellik | undefined;
    kadroUst: number;
  },
): Boyut {
  const notr: Boyut = { agirlik: AGIRLIK.oncelik, puan: NOTR };
  switch (oncelik) {
    case "İş bulma kolaylığı": {
      const oran = v.istihdam?.istihdam ?? null;
      const ort = ISTIHDAM_ORTALAMA[v.duzey].istihdam;
      if (oran == null || ort == null) return notr;
      return {
        agirlik: AGIRLIK.oncelik,
        puan: clamp01(0.5 + (oran - ort) / (2 * ISTIHDAM_GENISLIK)),
        oneCikan: `mezun istihdamı %${oran.toLocaleString("tr-TR", { maximumFractionDigits: 1 })} (TÜİK ${BOLUM_ISTIHDAM_YIL})`,
      };
    }
    case "Yüksek maaş potansiyeli": {
      const grup = v.istihdam?.kazanc ?? null;
      if (!grup) return notr;
      return {
        agirlik: AGIRLIK.oncelik,
        puan: KAZANC_PUANI[grup],
        oneCikan: `kazanç grubu ${grup.toLocaleLowerCase("tr-TR")} (TÜİK ${BOLUM_ISTIHDAM_YIL})`,
      };
    }
    case "Akademik kariyer": {
      const k = kadro(v.ozellik);
      const kadroPuan = k != null && v.kadroUst > 0 ? k / v.kadroUst : null;
      const urapPuan = v.urap ? urapPuani(v.urap.sira) : null;
      const parcalar = [kadroPuan, urapPuan].filter((x): x is number => x != null);
      if (parcalar.length === 0) return notr;
      const puan = parcalar.reduce((a, c) => a + c, 0) / parcalar.length;
      return {
        agirlik: AGIRLIK.oncelik,
        puan,
        oneCikan:
          k != null && kadroPuan != null && kadroPuan >= ONE_CIKAN_ESIK
            ? `${sayi(k)} profesör ve doçent (YÖK Atlas)`
            : v.urap
              ? `URAP araştırma sırası ${v.urap.sira}/${URAP_TOPLAM} (${URAP_DONEM})`
              : undefined,
      };
    }
    case "Prestijli üniversite": {
      if (!v.urap) return notr;
      return {
        agirlik: AGIRLIK.oncelik,
        puan: urapPuani(v.urap.sira),
        oneCikan: `URAP araştırma sırası ${v.urap.sira}/${URAP_TOPLAM} (${URAP_DONEM})`,
      };
    }
    default:
      return notr;
  }
}

/** URAP 1. sıra → 1, son sıra → 0. */
function urapPuani(sira: number): number {
  return clamp01(1 - (sira - 1) / Math.max(1, URAP_TOPLAM - 1));
}

/**
 * Adayın durumuna uyan en az bir kontenjan türü varsa 1; kırılım verisi var ama
 * o kontenjan yoksa 0,3; kırılım verisi hiç yoksa nötr (0,5 — cezalandırılmaz).
 */
function ozelDurumBoyutu(durumlar: readonly OzelDurum[], k: KontenjanTurleri | undefined): Boyut {
  if (!k || k.genel.kontenjan == null) return { agirlik: AGIRLIK.ozelDurum, puan: NOTR };
  const uyanlar = durumlar.filter((d) => (k[OZEL_DURUM_KONTENJAN_ALANI[d]].kontenjan ?? 0) > 0);
  if (uyanlar.length === 0) return { agirlik: AGIRLIK.ozelDurum, puan: 0.3 };
  const d = uyanlar[0];
  const dilim = k[OZEL_DURUM_KONTENJAN_ALANI[d]];
  return {
    agirlik: AGIRLIK.ozelDurum,
    puan: 1,
    oneCikan: `${OZEL_DURUM_KONTENJAN_ADI[d]} var (${k.yil}: ${sayi(dilim.kontenjan ?? 0)} kontenjan, ${dilim.yerlesen != null ? sayi(dilim.yerlesen) : "—"} yerleşen)`,
  };
}

/** Sakin: medyanın altı iyi; kalabalık: üstü iyi. Üniversite geneli öğrenci sayısı. */
function kampusBoyutu(tercih: "sakin" | "kalabalik", ogrenci: number | null): Boyut {
  if (ogrenci == null || OGRENCI_MEDYANI === 0) return { agirlik: AGIRLIK.kampus, puan: NOTR };
  // medyanda 0,5; medyanın 1/3'ünde ~0,83; 3 katında ~0,17 (log ölçek)
  const oran = Math.log(ogrenci / OGRENCI_MEDYANI) / Math.log(3);
  const kucukIyi = clamp01(0.5 - oran / 2);
  const puan = tercih === "sakin" ? kucukIyi : 1 - kucukIyi;
  return {
    agirlik: AGIRLIK.kampus,
    puan,
    oneCikan: `${tercih === "sakin" ? "sakin" : "kalabalık"} kampüs (${sayi(ogrenci)} örgün öğrenci, YÖK İstatistik ${YOK_ISTATISTIK_DONEM})`,
  };
}

function mesafeBoyutu(evIl: string, il: string | null): Boyut {
  const km = il ? illerArasiKm(evIl, il) : null;
  if (km == null) return { agirlik: AGIRLIK.mesafe, puan: NOTR };
  return {
    agirlik: AGIRLIK.mesafe,
    puan: clamp01(1 - km / MESAFE_UST_KM),
    oneCikan: km === 0 ? "yaşadığın ilde" : `evine ${sayi(Math.round(km))} km`,
  };
}